archirama.pl

Kościoły na sprzedaż. Świątynie coraz częściej przestają służyć modlitwie (cz.I)

Autorzy uhonorowanej Złotym Lwem wystawy Hotel Polonia na Biennale Architektury w Wenecji w 2008 r. zamienili bazylikę w Licheniu w potężny aquapark. Ta surrealistyczna wizja nie jest wcale tak nierealna, jak mogłoby się wydawać. Choć w katolickim kraju, jakim jest Polska, wciąż trudno to sobie wyobrazić, budynki sakralne coraz częściej zyskują nowe, świeckie funkcje. Także komercyjne.

The White Rabbit

Adaptację budynku zaprojektowali architekci z pracowni Takenouchi Webb, którzy za swój podstawowy cel uznali zachowanie jego oryginalnej struktury w stopniu jak najbliższym oryginałowi

Fot: The White Rabbit

Jeżeli wgłębić się w historię budynków sakralnych, można zauważyć, że na przestrzeni wieków nie raz zmieniały one swoją funkcję, padając często ofiarami barbarzyńskich działań prowadzących do degradacji ich architektury. Dziś ingerencje te przeprowadza się ze znacznie większą wrażliwością i troską o zachowanie ich historycznych i architektonicznych walorów. A że zmienia się przy tym ich funkcja? Skoro zmieniają się realia, moda i styl życia społeczeństwa, zmieniają się także jego potrzeby i stosunek do religii. Naturalną konsekwencją postępującej laicyzacji jest rosnąca liczba świecących pustką kościołów i kaplic. A życie pustki nie lubi. Anektuje to, co już nie może pełnić swojej pierwotnej roli. Kościoły, podobnie jak dawne fabryki, przechodzą więc metamorfozę, która chroni je przed popadnięciem w ruinę. Tyle że w ich przypadku metamorfoza ta wzbudza znacznie więcej kontrowersji wynikających z zakorzenionej w architekturze warstwy symbolicznej. Czy słusznie? Czy budynek nie jest po prostu budynkiem, a najważniejszym celem architektury nie jest służenie ludziom?

Wrocławskie muzeum

Wrocław, lata 50. XX wieku. Odbudowa trwa, ale znaczna część miasta wciąż leży w gruzach. Na nich odradza się także życie kulturalne. Profesor Olgierd Czerner szuka miejsca na nowe muzeum. Będzie to Muzeum Architektury i Odbudowy. Wybór pada na dawny kościół i klasztor bernardynów – jeden z najcenniejszych zabytków Wrocławia, a także jedno z nielicznych zachowanych na Śląsku tego typu średniowiecznych założeń. Jego historia od początku była burzliwa. Ledwo w 1517 r. zakończyła się budowa wznoszonego od połowy XV w. kompleksu, a już pięć lat później bernardyni zostali zmuszeni do opuszczenia miasta. Budynki klasztorne zamieniono wówczas na szpital miejski, a kościół przekazano ewangelikom, którzy użytkowali go do 1945 roku.

Zobacz 10 przykładów wątpliwej jakości architektury sakralnej

Pod koniec II wojny światowej zespół klasztorny został zbombardowany. Odbudowany w latach 1956-1974, przystosowany został do potrzeb muzealnych. Układ otaczających wirydarz budynków dawnego klasztoru został przy tym zachowany, a we wnętrzach można podziwiać gotyckie sklepienia i detale, w które wkomponowano współczesne, neutralne elementy, min. antresole. Także współczesną formą zastąpione zostało całkowicie zniszczone wschodnie skrzydło klasztoru. Zaprojektowana przez Edmunda Małachowicza interwencja nie była próbą jego rekonstrukcji w wersji historyzującej, ale odważnie przeciwstawiła starej substancji nową, lekką bryłę ze szkła i aluminium. Muzeum Architektury zostało otwarte w 1965 roku i w średniowiecznych murach działa do dziś.

Galeria w kościele

Cztery lata wcześniej niż wrocławskie muzeum – w 1961 r. – w Elblągu rozpoczęła działalność Galeria EL. Na jej potrzeby zaanektowana została dawna świątynia – dominikański kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, którego początki sięgają połowy XIII w. Także elbląski kościół poważnie ucierpiał w czasie II wojny światowej. W trakcie oblężenia miasta przez wojska radzieckie w 1945 r. na skutek ostrzału i pożaru zniszczeniu uległy sklepienia, szczyty oraz wnętrze budowli, zburzone zostały także budynki klasztorne. Ze względu na brak środków, odbudowa zaczęła się dopiero na początku lat 60. W lipcu 1961 roku w kościelnych wnętrzach odbył się pierwszy wernisaż inaugurujący działalność Galerii EL.

Podobnie jak w przypadku wrocławskiego muzeum, także tu we wnętrzach starano się w maksymalnym stopniu zachować i wyeksponować oryginalną substancję architektoniczną – ceglane mury, kamienne detale, sklepienia, a uzupełniające je elementy niezbędne dla funkcjonowania galerii zostały ubrane w minimalistyczne, proste formy, które mają 'znikać' na tle zabytkowych wnętrz.

Nowa świątynia ojca ojca Tadeusza Rydzyka

Adaptacja obiektów sakralnych do funkcji świeckich nie jest zjawiskiem nowym – ani w Polsce, ani też na świecie – a działające w murach dawnych świątyń instytucje kultury nikogo dziś nie dziwią i nie szokują. Nieco więcej kontrowersji budzić może ich dostosowanie do potrzeb mniej 'wzniosłych' i duchowych niż sztuka, a więc na przykład komercyjnych czy mieszkalnych.

Księgarnia zamiast ołtarza

W Ewangelii wg św. Jana opisana została scena, w której Chrystus wypędza handlarzy ze świątyni. Tymczasem w dominikańskim kościele św. Jana w holenderskim mieście Maastricht handel kwitnie w najlepsze po tym, jak ulokowała się w nim księgarnia Selexyz Dominicanen. Projekt adaptacji kościelnych wnętrz stworzyli architekci z pracowni Merkx-Girod, a efekt ich pracy został przez 'The Guardian' okrzyknięty „prawdopodobnie najpiękniejszą księgarnią na świecie”. I nic dziwnego.

Nietypowa lokalizacja sklepu postawiła przed projektantami trudne zadanie – połączenie nowoczesnego sklepu z historyczną, XIII-wieczną architekturą. Podstawowym założeniem architektów było przy tym zachowanie w maksymalnym stopniu i wyeksponowanie oryginalnego charakteru wnętrz. Odrzucili więc wszelkie interwencje, które mogłyby zniszczyć przestrzeń kościoła i zaburzyć jej percepcję. By spełnić wymagania klienta i uzyskać odpowiednią powierzchnię handlową, zaproponowali zbudowanie przy jednej ze ścian nawy konstrukcji, przypominającej przeskalowany, trzypiętrowy regał, po którego półkach swobodnie mogą się poruszać klienci, wybierając książki, a jednocześnie doświadczając ogromnej przestrzeni budowli i z bliska podziwiając zabytkowe malowidła z XIV i XVII wieku. Ażurowa konstrukcja nietypowego 'regału' wykonana została z perforowanej blachy stalowej, dzięki czemu, mimo potężnych rozmiarów, wydaje się on lekki i transparentny, nie konkurując z zabytkową architekturą. Lewa strona kościoła pozostała pusta, co pozwoliło podkreślić wysokość wnętrza. Umieszczono tu ekspozycje książek, punkt informacyjny, kiosk z prasą i kasy, w prezbiterium zaś znalazła się mała kawiarnia.

Przeczytaj cz.II artykułu

Autor: Daniela Szymczak
Zdjęcia: M.Kulawiak, M.Łanowiecki, panoramio.com, The White Rabbit, F.Hanswijk, Kobas Laksa
Data publikacji: 20.11.2012 10:26

Dział Architektura wprowadzi Cię w wyjątkowy świat budynków oraz rozwiązań architektonicznych. Architektura w Polsce i na świecie. Dowiesz się, jakie inwestycje architektoniczne planowane są w rodzimych miastach. Dział Architektura przybliży Ci obrazy poszczególnych miast kraju oraz świata. To tu znajdują się aktualności związane z lokalizacją obiektów sportowych oraz ich konstrukcją. Specjaliści z działu Architektura zwrócą uwagę na niecodzienne budowle, bryły architektoniczne oraz funkcjonalne rozwiązania. Możesz znaleźć tu również ekskluzywne budowle: architektura, która na pewno zwróci Twoją uwagę. W dziale Architektura znajdziesz znajdziesz informacje na temat architektów, biur projektowych, najnowszych realizacji, a także ajniki aranżacji ogrodu, aby przykuwał uwagę przybywających gości. Możesz liczyć także na przegląd zabytków, które być może wskażą Ci kierunek wakacyjnych eskapad. Zajrzyj do działu Architektura, a na pewno nie pożałujesz!