archirama.pl

Modernistyczna architektura Śląska: mały przewodnik po Tychach

Architektura i urbanistyka Nowych Tychów jest wyjątkowa, a wśród architektonicznych brył można znaleźć świetne przykłady różnych stylistyk, w tym socrealizmu i modernizmu

Co zobaczyć na Śląsku? Współczesna architektura Tychów

Co zobaczyć na Śląsku? Współczesna architektura Tychów: bryła Gmachu Rady Miejskieh Narodowej

Fot: Jan Mehlich, Wikimedia Commons

Co zobaczyć w Tychach? Przewodnik po architekturze Śląska

Budowa Nowych Tychów rozpoczęła się na początku lat 50. XX wieku. Miasto, które w pierwotnym założeniu miało być sypialnią dla Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, wkrótce rozwinęło się na tyle, by stać się samowystarczalne.
Dziś to w przeważającej części miasto usługowe, choć nie brakuje tu akcentów industrialnych, jak chociażby bryły fabryki FIAT-a, zlokalizowanej wraz z dziesiątkami innych firm na tyskich terenach przemysłowych.
 
Tychy były budowane na zupełnie innych zasadach, niż śląskie miasta o historii sięgającej średniowiecza, zawsze z obowiązkowym rynkiem. Jako urbanistyczny fenomen, były budowane od podstaw. W założeniu projektantów miały stać się nowym rodzajem socjalistycznego miasta, z szeregiem specyficznych osiedli mieszkalnych (oznaczonych od A do Z literami alfabetu), bez tworzenia jednej wspólnej przestrzeni miejskiej. Każde osiedle ma swoją wyznaczoną, indywidualną przestrzeń, każde jest w pełni autarkiczne. Ich główni projektanci, Hanna i Kazimierz Wejchertowie,  z dumą twierdzili, że ich Nowe Tychy to ósmy cud świata. Dziś to stwierdzenie wydaje się, łagodnie mówiąc, trochę zbyt śmiałe, ale miasto ze swoją zróżnicowaną architekturą, od socrealizmu do postmodernizmu, jest na pewno godne uwagi. Jak wyglądało nowe miasto na początku lat 50., gdy bryły bloków stały na pustych polach? Kilka zdjęć pozwoli poczuć charakter tego młodego miasta.

Modernizm i architektura lat 60. Bryły tyskich szkół

Jednym z ciekawszych przykładów tyskiej architektury współczesnej jest bryła III Liceum Ogólnokształcącego w Tychach. Unikatowa jest forma szkoły pawilonowej. Autorem projektu jest Zdzisław Łojewski. Szkoła, jak większość tyskich obiektów, powstała na początku lat 60. Składający się z kilku segmentów gmach ma proste, rytmiczne, modernistyczne formy. Na szkolny dziedziniec prowadzi przejście pod podniesionym na słupach łącznikiem. Duże przeszklenia i niezwykła czytelność bryły – to główne atuty tego budynku. Warto wspomnieć, iż za udany remont budynku, z zachowaniem jego pierwotnego charakteru, liceum otrzymało Superjednostkę – nagrodę przyznawaną przez Stowarzyszenie Moje Miasto dla najlepszej architektonicznej realizacji w regionie.

 III LO to nie jedyna szkoła pawilonowa w Tychach. Pierwsza taka bryła powstała przy ul. Elfów 9. Zaprojektowana została przez zespół warszawskich architektów - Zbigniewa Jaroszyńskiego, Tadeusza Stramowskiego i Tadeusza Uniejewskiego. Szkołę oddano do użytku w 1959 roku. Odchodząc od tradycyjnej, zwartej bryły, architekci zaplanowali formę budynku mocno rozczłonkowaną, wpisującą się swobodnie w teren. Przeszklone powierzchnie zapewniały wnętrzom sporo światła. Kwadratowe klasy doświetlone były z dwóch stron. Interesujący, wachlarzowaty układ segmentów i odważna kolorystyka ścian zostały docenione – autorom za ten projekt przyznano w 1959 nagrodę Komitetu do Spraw Urbanistyki i Architektury.


Wyświetl większą mapę

Modernizm publicznych instytucjach

Bryła dawnego Klubu Górniczego jest wyjątkowa – to chyba najbardziej rzeźbiarski w formie obiekt w Tychach. W budynku mieścił się od 1963 roku klub Naczelnej Organizacji Technicznej, znany pod nazwą „Klub Górniczy”, będący pod opieką Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Górnictwa. W latach 60. XX w. był miejscem spotkań tyskich elit, a wstęp był możliwy jedynie za okazaniem legitymacji SITG. Zaprojektowano go na rzucie dwóch wydłużonych trapezów, a piętro nadwieszono nad parterem, co jest zabiegiem typowym dla modernizmu. Nadaje to zdecydowanej lekkości całej bryle. Zastosowano tu również unikatowe w formie żelbetowe ramki. Każdy element konstrukcji jest dopracowany w najdrobniejszym szczególe. Niestety, obecnie budynek stracił sporo ze swej urody ze względu na kilkukrotne termomodernizacje, a wraz z nimi źle dobrane materiały, czy niefortunnie dobrane barwy tynków.

Budynek Urzędu Miasta wraz z Zespołem Szkół Muzycznych zostały pierwotnie zaprojektowane jako centrum administracyjne miasta. Gmach Urzędu Miasta projektowano na potrzeby ówczesnego Prezydium Miejskiej Rady Narodowej.

Natomiast budynek zajmowany dziś przez Zespół Szkół Muzycznych wzniesiono w 1964 r. jako Dom Organizacji Społecznych. Regularny rytm ramek konstrukcyjnych i trzy zgrabne kondygnacje na rzucie kwadratu przykuwały uwagę, podobnie jak wewnętrzny dziedziniec, podcienie i patio.  


Wyświetl większą mapę

W 1970 do użytku oddano budynek Urzędu Miasta. Wysoki gmach ma w parterze lekkie podcienia. Taki zabieg sprytnie zastosowany przez architektów (Wacław Jaciow, Emilian Piasecki, Kazimierz Wejchert) odciąża wizualnie potężną bryłę. Budynek zniesiony na rzucie przypominającym Y, trójskrzydłowy, ze wspólną, centralną klatką schodową. Elewację budynku wypełnia rytm tych samych ramek konstrukcyjnych, które spotkać można w sąsiednim budynku. Przełamując wrażenie strzelistości, projektanci dodali poziomą bryłę sali posiedzeń i wyprowadzili z niej lekkie schody wprost do parku. Ten nietypowy zabieg i charakterystyczna dekoracja, czyli wysoka na osiem pięter mozaiką z planem miasta, sprawiły, że budynek stał się obiektem zainteresowania wycieczek z całej Polski.

Co jeszcze zobaczyć w Tychach?

Zresztą, nie tylko te architektoniczne bryły intrygują w Tychach do dziś. Jako młode miasto, budowane na terenach niezurbanizowanych, Tychy mogły stać się polem do popisu dla wyobraźni ówczesnych urbanistów. Wejchertowie poradzili sobie z tym znakomicie, a wszyscy inni projektanci zaproszeni do współpracy z Miastoprojektem stanęli na wysokości zadania, tworząc prawdziwe perełki architektury socjalistycznego miasta. Miasta, które dziś zgubiło tę socjalistyczną etykietę, zrzuciło płaszczyk „miasta-sypialni” i stało się miejscem ciekawym, a przede wszystkim (również ze względu na znakomitą ilość terenów zielonych) przyjaznym do życia.

– Paulina Patrylak

W cyklu Przewodnik po architekturze Śląska także: modernistyczna architektura Katowic >>

Autor: Paulina Patrylak
Zdjęcia: Jan Mehlich, Wikimedia Commons
Data publikacji: 5.05.2014 15:41

Dział Architektura wprowadzi Cię w wyjątkowy świat budynków oraz rozwiązań architektonicznych. Architektura w Polsce i na świecie. Dowiesz się, jakie inwestycje architektoniczne planowane są w rodzimych miastach. Dział Architektura przybliży Ci obrazy poszczególnych miast kraju oraz świata. To tu znajdują się aktualności związane z lokalizacją obiektów sportowych oraz ich konstrukcją. Specjaliści z działu Architektura zwrócą uwagę na niecodzienne budowle, bryły architektoniczne oraz funkcjonalne rozwiązania. Możesz znaleźć tu również ekskluzywne budowle: architektura, która na pewno zwróci Twoją uwagę. W dziale Architektura znajdziesz znajdziesz informacje na temat architektów, biur projektowych, najnowszych realizacji, a także ajniki aranżacji ogrodu, aby przykuwał uwagę przybywających gości. Możesz liczyć także na przegląd zabytków, które być może wskażą Ci kierunek wakacyjnych eskapad. Zajrzyj do działu Architektura, a na pewno nie pożałujesz!