archirama.pl

Stalowa Wola – idealne miasto przemysłowe

Stalową Wolę powinien zwiedzić każdy, kto interesuje się architekturą lat 30., powojennym socmodernizmem, ale także urbanistyką pierwszej połowy XX wieku. Jest to bowiem obok między innymi Zlínu, Wolfsburga i Nowej Huty znakomity przykład zbudowanego od podstaw w kilka lat miasta przemysłowego

Stalowa Wola – szlakiem architektury

Książka Anny Sieradzkiej, Szlakiem architektury art déco. Stalowa Wola, Muzeum Regionalne w Stalowej Woli, Stalowa Wola 2008

Fot: Redakcja

Stalowa Wola jest najlepszym przykładem projektu urbanistycznego związanego z Centralnym Okręgiem Przemysłowym. Nowe przemysłowe miasto i zakłady hutniczo-mechaniczne były największą obok Gdyni inwestycją II RP. Zachowane przedwojenne plany, autorstwa warszawskich architektów Bronisława Rudzińskiego i Stefanii Skibniewskiej, pokazują, że zamiarem było stworzenie industrialnej aglomeracji o skali porównywalnej tylko z nielicznymi europejskimi realizacjami tego czasu o podobnym charakterze, na przykład z Magnitogorskiem. Miasta w zaplanowanej formie nigdy jednak nie zrealizowano. Prowadzone od marca 1937 roku prace przerwał wybuch wojny. Zbudowano Zakłady Południowe, elektrownię i niewielką, południową część założenia – około 25 procent zamierzonej całości. Powstały cztery zespoły zabudowy mieszkaniowej. W sumie około 150 domów przy kilkunastu ulicach.

Mimo późniejszych przekształceń w Stalowej Woli dobrze zachowały się nie tylko pojedyncze budynki, ale i cała struktura przestrzenna przedwojennego przyfabrycznego osiedla. W zachodniej części współczesnego miasta znajduje się dawna dzielnica robotnicza. Przeważają w niej ustawione w rzędach dwupiętrowe bloki. To dobre przykłady przedwojennej funkcjonalistycznej architektury mieszkaniowej o rozwiązaniach analogicznych do tych, jakie zastosowano w warszawskich osiedlach WSM i ZUS. Uwagę zwraca grupa dwupiętrowych bloków dla majstrów przy ulicy Ofiar Katynia. Domy ustawiono prostopadle do ulicy, w zapewniającym najlepsze nasłonecznienie mieszkań układzie liniowym.

We wschodniej części Stalowej Woli zachował się cały zespół zabudowań tak zwanej Kolonii Urzędniczej (między innymi przy ulicy Wolności) z wielorodzinnymi dwupiętrowymi domami dla wyższej kadry techniczno-inżynieryjnej. Elewacje są tu bardziej dekoracyjne, a ich opracowanie przywodzi na myśl luksusowe kamienice budowane w tym czasie w Warszawie, Gdyni czy Lwowie. Na fasadach widoczne są przeszklone piony komunikacyjne. Jasny tynk skontrastowano z polami ciemnobrązowej, klinkierowej cegły. Im wyższy status mieszkańców, tym bardziej monumentalna, reprezentacyjna architektura.

Niedaleko Kolonii Urzędniczej, przy ulicy Wyszyńskiego, znajdują się czterorodzinne kamienice dla inżynierów. Efekt monumentalności fasad uzyskano dzięki wprowadzeniu rzędów prostych, wysmukłych filarów – formy chętnie stosowanej w oficjalnej, państwowej architekturze tego czasu. We wnętrzach zachowały się oryginalne mosiężne klamki i bakelitowe dzwonki oraz mozaiki o geometrycznych wzorach. W pobliżu tej kolonii zbudowano wille dyrektorów – wygodnie rozplanowane, jednorodzinne domy z pergolami, garażami, ogródkami, centralnym ogrzewaniem i wszystkimi potrzebnymi urządzeniami sanitarno-higienicznymi.

Najbardziej reprezentacyjnym budynkiem całego założenia jest dwupiętrowy gmach Dyrekcji Naczelnej Huty z 1938 roku przy ulicy Kwiatkowskiego 1, zaprojektowany najprawdopodobniej przez Jana Bitnego Szlachtę z Warszawy. Monumentalna fasada z kamiennymi okładzinami i filarami może nasuwać skojarzenia z ówczesnymi budowlami użyteczności publicznej stolicy. Uwagę zwracają wysmakowane plastycznie wnętrza art déco z marmurowymi okładzinami (niedawno pojawiły się stylizowane lampy).

Za siedzibą Dyrekcji znajdują się Zakłady Południowe – stosunkowo dobrze zachowany kompleks budownictwa przemysłowego z końca lat 30. Oprócz przedwojennej architektury, w Stalowej Woli znajdziemy także obiekty socrealistyczne, na przykład Dom Kultury przy ulicy 1 Sierpnia (1952, architekt Hanna Szweminowa), oraz kilka reprezentatywnych przykładów polskiego modernizmu około 1960 roku, pośród których wyróżnia się gmach Państwowej Szkoły Muzycznej przy ulicy Narutowicza 11 (1958-1963, architekt Stanisław Stys). Godnym uwagi budynkiem jest także kościół p.w. Matki Boskiej Królowej Polski przy ulicy Popiełuszki 4 (projekt Jana Bogusławskiego z 1956 roku, realizacja: 1958-1973). W świątyni warto obejrzeć efektowne halowe wnętrze ze smukłymi żelbetowymi filarami i sklepieniem o ekspresyjnych, stylizowanych na późnogotyckie formach.

Stalową Wolę powinien zwiedzić każdy, kto interesuje się architekturą lat 30., powojennym socmodernizmem, ale także urbanistyką pierwszej połowy XX wieku. Jest to bowiem obok między innymi Zlínu, Wolfsburga i Nowej Huty znakomity przykład zbudowanego od podstaw w kilka lat miasta przemysłowego.

Źródło: "Architektura-murator"06/2008
Autor: Filip Burno
Zdjęcia: Filip Burno, Album Stalowa Wola, Marek Myśliwiec, /Libra, Adam Krzykwa/serwis prasowy, Redakcja
Data publikacji: 7.06.2011 15:36

Dział Architektura wprowadzi Cię w wyjątkowy świat budynków oraz rozwiązań architektonicznych. Architektura w Polsce i na świecie. Dowiesz się, jakie inwestycje architektoniczne planowane są w rodzimych miastach. Dział Architektura przybliży Ci obrazy poszczególnych miast kraju oraz świata. To tu znajdują się aktualności związane z lokalizacją obiektów sportowych oraz ich konstrukcją. Specjaliści z działu Architektura zwrócą uwagę na niecodzienne budowle, bryły architektoniczne oraz funkcjonalne rozwiązania. Możesz znaleźć tu również ekskluzywne budowle: architektura, która na pewno zwróci Twoją uwagę. W dziale Architektura znajdziesz znajdziesz informacje na temat architektów, biur projektowych, najnowszych realizacji, a także ajniki aranżacji ogrodu, aby przykuwał uwagę przybywających gości. Możesz liczyć także na przegląd zabytków, które być może wskażą Ci kierunek wakacyjnych eskapad. Zajrzyj do działu Architektura, a na pewno nie pożałujesz!